Een muzikale passie

Johann Sebastian Bach en Wolfgang Amadeus Mozart

In mijn hart en ziel voel ik me bijzonder geraakt door de muziek van Johann Sebastian Bach en Wolfgang Amadeus Mozart. Natuurlijk is er nog heel veel andere prachtige muziek, maar deze twee buitengewoon geniale componisten staan niettemin op één-zaam hoog niveau.

Schoonheid is een vorm van waarheid

Ik ervaar beide componisten als tijdloze meesters, die een buitengewoon levend contact hebben gehad met wat ik nu maar even onze gemeenschappelijke bron wil noemen. Voor mij is hun muziek niet alleen een luistergenot, maar ook en vooral een verbinding met schoonheid en met waarheid, die voorafgaat aan woorden en juist daarom zo levend is en blijft. Deze tijdloze muziek is ook een blijk van en een brug naar een verborgen harmonie die hier op aarde soms ver te zoeken is en is in die zin een diepe troost voor wie het horen kan.

Korte historische plaatsing

Bach (1685-1750) is de laatste en tevens grootste ster uit de periode van de Barok en Mozart (1756-1791) is de grootste ster uit de Weens klassieke periode. Ik praat hier dus over respectievelijk de eerste en de tweede helft van de achttiende eeuw. Beiden zijn uniek en qua stijl en als mens zijn beiden ook heel verschillend geweest, maar achter de verschillen in vorm is heel tastbaar contact te maken met wat voorbij gaat aan welke vorm dan ook.

Mozart's Zauberflöte

Die Zauberflöte is Mozart's laatste opera en ook één van zijn laatste creaties. Wellicht is er nauwelijks een ander muzikaal werk met zoveel esoterische symboliek en spirituele diepgang als deze opera. Alleen hierover zijn bibliotheken vol te schrijven en dat is ook wel gebeurd. Er zijn vele muzikaal schitterende vertolkingen. Muzikaal niet het allerbeste, maar qua sfeer en spirit precies in de roos geschoten is de vertolking in de film van Ingmar Bergman (uit 1975). Dat is niet verwonderlijk want Bergman was ook een zeer subtiel kunstenaar van een zeldzaam hoog niveau. Bergman moest op muzikaal niveau wel hier en daar een compromis sluiten, omdat hij aan de vocale artiesten zeer specifieke en hoge dramatische eisen stelde om op de juiste manier in zijn film te passen. En het eindresultaat is schitterend geworden. De film is inmiddels als DVD te koop.

Het centrale thema is de transformatie en loutering van de reeds gerijpte ziel, die de vrouwelijke (prinses Pamina) en mannelijke (prins Tamino) aspecten bewust heeft verenigd in zichzelf en langs een tocht door de elementen (vuur, aarde, water, lucht) tot bevrijding van de cyclus van geboorte en dood komt. De toverfluit is hier een sleutelinstrument. De verbinding met ademhalen en daarmee met de levensenergie (prana, chi, enzovoort) is heel essentieel. Het is een magisch instrument, dat symbool staat voor de allereerste klank of trilling, dus de oer-intentie, van waaruit alles, wat is, oprijst; en dit gebeurt altijd nu, wanneer anders? De hele uitwerking van het transformatiemotief doet denken aan een inwijdingsritueel binnen de oude Egyptische piramides. Mozart had niet voor niets een belangrijke connectie met de Vrijmetselarij.
 
Parallel aan het thema van transformatie en bevrijding van de rijpe, oudere ziel, loopt in die Zauberflöte een tweede thema, namelijk aangaande de nog wat jongere en meer aards gerichte ziel, die nog een ander soort lessen nodig heeft. Dit type zoekt geen bevrijding maar bevrediging en ook deze zoektocht leidt tot loutering en dus uiteindelijk tot transformatie. Alles op maat. Hier is Papageno neergezet als ruwe bolster - blanke pittype. Hij loopt met zijn ziel onder zijn arm, kan niet alleen zijn; introspectie is nog niet ontwikkeld. Maar ook hij heeft een heel goed hart, net als de meer ingetogen Tamino. Wel is Papageno nog ongeduldig en als hij zijn zin niet krijgt, kan hij kinderlijk manipulerend dingen gaan afdwingen. De naam "Papa-geno" betekent letterlijk: hij die vader wordt. Wanneer hij zich alleen en steeds hopelozer voelt zonder partner, dreigt hij zich van het leven te beroven, maar wordt dan tegengehouden door drie engeltjes, uitgebeeld door drie speelse kinderen in een luchtballon, die werkelijk subliem zingen. Ook hier speelt een magisch instrument, een klokkenspel, een rol, dat hij, vanwege zijn goede inborst, van de engeltjes in ontvangst mag nemen. Het is nog geen fluit, zoals Tamino heeft gekregen, maar toch kan Papageno met behulp van dit instrument zijn ideale levensgezellin, Papagena, aantrekken. En daar gaat het voor hem om.

Alleen een genie als Mozart is in staat om lichtvoetigheid en speelsheid enerzijds en grote diepgang anderzijds zo vanzelfsprekend samen te laten vloeien. Dit is als een gouden draad in alle muziek van Mozart.
Het is de moeite waard om deze passage te bekijken, waarin Papageno zijn Papagena gaat ontmoeten. Alles blijft steeds speels, licht en luchthartig, zelfs een dreigende zelfmoord, die eigenlijk een vraag om aandacht is. Kijk en luister maar.

De cantates van Bach

Regelmatig probeer ik een uitvoering te bezoeken van één van de ruim tweehonderd cantates van J.S. Bach. Deze gecombineerd vocale en instrumentale werken duren gemiddeld ongeveer twintig tot dertig minuten per stuk en zijn relatief onbekend, maar behoren niettemin - naast de zeer bekende Matthäus Passion, Johannes Passion en Hohe Messe - tot het beste van de Europese muziekcultuur. Wel-licht mag je Bach's gehele cantate-oevre als zodanig beschouwen als één van de allergrootste cultuurschatten die de menselijke wereld rijk is. Voor een overzicht van uitvoeringen in Nederland kun je op de foto hiernaast klikken.
Ik heb thuis alle cantates in meerdere uitvoeringen op cd en schrijf er zo nu en dan iets over op om later zo nodig te weten welke muziek ik in welke cantate kan verwachten. Voorlopig zijn dit persoonlijke aantekeningen, maar ik speel wel eens met de gedachte om het ooit te publiceren. Zonder wat aantekeningen kun je in dit grote bos de bijzondere bomen bijna niet meer terugvinden.

Bachcantates op cd beluisteren bij mij thuis

Ik vind het leuk om bij voldoende belangstelling af en toe bij mij thuis een Bachavondje te organiseren, waarin bijvoorbeeld één cantate wat uitvoeriger zal worden besproken en dan ten gehore kan worden gebracht. 

Wanneer je hierin geïnteresseerd bent, kun je contact opnemen.

Klik hier om terug te keren naar waar je vandaan kwam.